Dünya Mahkemesi'nden Bir İlk: Myanmar, Rohingya Soykırımından Suçlu Bulundu
Uluslararası Adalet Divanı perşembe günü, Myanmar'ın 2017'de Rohingya azınlığına karşı acımasız bir askerî harekâtta soykırım işlediğine hükmetti; mahkemenin seksen yıllık tarihinde bir devleti soykırım suçundan sorumlu tuttuğu ilk karar bu oldu. Mahkeme başkanı Yargıç Yuji Iwasawa tarafından Lahey'deki Barış Sarayı'nda üç saat boyunca okunan karar kesin ve bağlayıcıydı; temyiz hakkı yok — ancak mahkemenin, uymamayı Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'ne bildirmek dışında kararı uygulatacak bir aracı bulunmuyor.
Mahkemenin on beş yargıcı 9'a karşı 6 oyla, Myanmar'ın "Soykırım Sözleşmesi kapsamındaki yükümlülüklerini ihlal ederek kuzey Rakhine eyaletindeki Rohingya grubuna karşı soykırım işlediğine" karar verdi. Mahkeme, Myanmar'ın 2017 harekâtının Rohingya isyancılarına karşı meşru bir karşı-isyan operasyonu olduğu savunmasını reddetti ve kanıtlardan çıkarılabilecek "tek makul sonucun", ülkenin güvenlik güçlerinin Rohingya nüfusunun önemli bir bölümünü yok etme niyetiyle hareket ettiği olduğu sonucuna vardı. Yargıç Iwasawa, kanıtların Myanmar güçlerinin "binlerce Rohingya sivilini öldürdüğünü, yaygın cinsel şiddet eylemleri ve çocuklara yönelik aşırı şiddet eylemleri gerçekleştirdiğini ve çok sayıda kaçan Rohingya'ya kaçarken saldırdığını" gösterdiğini söyledi. Mahkeme, Ağustos 2017'de başlayan ve 730.000'den fazla insanı sınırın ötesine, Bangladeş'e sürükleyen operasyonda yaklaşık 10.000 Rohingya'nın öldürüldüğünü tespit etti.
Dava, Kasım 2019'da İslam İşbirliği Teşkilatı'nın desteğiyle, Müslüman çoğunluklu Batı Afrika ülkesi Gambiya tarafından açıldı. Gambiya, mahkemeden Myanmar'ın 1948 Soykırım Sözleşmesi'ni ihlal ettiğine hükmetmesini, ülkenin Rohingyaları hedef alan her türlü yasadışı faaliyete son vermesini emretmesini ve sorumluların cezalandırılmasını sağlamasını istedi. Karara giden yol yedi yıl sürdü: mahkeme, Temmuz 2022'de Myanmar'ın yargı yetkisine yönelik itirazlarını reddetti ve davanın esasını bu yıl 12-29 Ocak tarihleri arasında, Rohingya tanıklarının kapalı kapılar ardındaki ifadeleri de dahil olmak üzere dinledi. Gambiya'nın heyetindeki geçici yargıcı, eski Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiseri ve bu yılın Nobel Barış Ödülü sahibi Navi Pillay idi; Myanmar ise Alman akademisyen Claus Kreß'i seçti. Gambiya ayrıca, Myanmar'a Rohingyalara tam vatandaşlık vermesi ve eve dönme hakkı tanıması emredilmesi de dahil olmak üzere, Rohingyalar için tazminat talep etti.
Rohingyalar için karar, neredeyse on yıldır süren belirsizliğin ardından bir tanınma anıydı. "Bu, Rohingyalar için büyük bir gün ve her yerde, acılarının sayılmadığı ve kimsenin dinlemediği söylenen tüm ezilen insanlar için büyük bir gün," dedi kararın okunması için mahkemenin Büyük Adalet Salonu'nda oturan Rohingya hakları aktivisti Yasmin Ullah. Yaklaşık 1,2 milyon Rohingya mülteci şimdi Bangladeş'te yaşıyor; çoğu, yangın tehlikesi, bulaşıcı hastalıklar, muson heyelanları, yetersiz sanitasyon ve çalışma üzerindeki katı sınırlarla mücadele ettikleri Cox's Bazar'ın kalabalık kamplarında. "Çünkü şimdiye kadar bizi bu belirsizlik hâlinde oradan oraya ittiler," dedi Bayan Ullah. "Neredeyse 10 yıldır Rohingyalar Asya-Pasifik'te çok, çok güvencesiz koşullarda yaşıyor." İnsan Hakları İzleme Örgütü, kararı "Rohingyaların Myanmar ordusundan gördüğü acının uzun zamandır beklenen tanınması" olarak nitelendirdi ve "dünyanın dört bir yanındaki soykırım ve diğer ağır suç mağdurlarının kendi adalet arayışları için önemli bir emsal oluşturduğunu" söyledi.
Karar, Myanmar'ın ötesinde de önem taşıyor çünkü mahkemenin bir soykırım davasının esası hakkında karar verdiği yalnızca üçüncü kez ve bir devletin suçu bizzat işlediğini tespit ettiği ilk kez. Tek önceki karşılaştırılabilir kararında, 2007'de, mahkeme Sırbistan'ın Srebrenitsa katliamında — Bosnalı Sırp güçlerinin çoğunluğu Müslüman yaklaşık 8.000 erkek ve çocuğu katlettiği olayda — soykırımı önleme yükümlülüğünü ihlal ettiğini söyledi; ancak Sırbistan'ı bizzat soykırımdan suçlu bulmadı. Mahkeme şu anda Gazze'deki savaşla bağlantılı soykırım iddialarını da ele alıyor; Güney Afrika, İsrail'i sözleşmeyi ihlal etmekle suçlarken, Ukrayna savaşında da Kiev, Rusya'yı işgalini meşrulaştırmak için soykırım iddiaları uydurmakla suçluyor. "Soykırımların nasıl işlendiği bakımından benzerlikleri var, bu nedenle bu karar diğer davaları da etkileyecek," dedi Batı Avustralya Üniversitesi'nde uluslararası hukuk profesörü Melanie O'Brien.
Kararın yapamayacağı şey, Myanmar'ı harekete geçmeye zorlamaktır. Ülkenin askerî hükümeti soykırımı reddediyor ve mahkemenin yetkisini kabul ettiğine dair hiçbir işaret göstermiyor; güçleri Naypyidaw'da iktidarda kalmaya devam ediyor ve 2017'de kaçan Rohingyaların eve gidecek bir yolu yok. Kararın gücü bu nedenle bundan sonra devletlerin ve Birleşmiş Milletler organlarının ne yapacağına bağlı olacak — hükümetlerin cuntayı uymaya zorlayıp zorlamayacağı, Güvenlik Konseyi'nin uymama tespitini ele alıp almayacağı ve Gambiya'nın talep ettiği tazminatların davanın ikinci aşamasında hiç izlenip izlenmeyeceği. Şimdilik mahkemenin kararı, yüzyılın en kötü vahşetlerinden birine hukukun verdiği cevap olarak duruyor: dünyanın uzun süredir belgelediği ama daha önce hiç bu şekilde resmen kınamadığı bir suç için adı konmuş ve yargılanmış bir devlet.
- Associated Press via Reflector — Tarihi kararda BM'nin en yüksek mahkemesi Myanmar'ın Rohingyalara soykırım işlediğini söylüyor
- Human Rights Watch — Dünya Mahkemesi Myanmar'ı Rohingya Soykırımından Sorumlu Buldu
- Reuters via Zark News — CANLI: Dünya Mahkemesi Rohingya Soykırımı Davasında Kararını Açıklıyor
- Al Jazeera via 234radio — BM'nin en yüksek mahkemesi Myanmar'ı Rohingyalara 'soykırım niyeti'nden suçlu buldu
- Kapak: Hollanda'nın Lahey kentindeki Uluslararası Adalet Divanı'nın merkezi Barış Sarayı. 29 Nisan 2024'te çekildi — Photo: Thomas Wolf, www.foto-tw.de / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0 DE)
